सभ्यता ‘प्लिज’ र ‘थ्यांक्यू’ बाट सुरु हुन्छ, तर मानवता कहाँबाट ?

करिब १७ वर्षदेखि बेलायत बस्दै आएको नेपालीका रूपमा मैले यहाँको समाज, संस्कृति र जीवनशैलीलाई नजिकबाट नियाल्ने अवसर पाएको छु।

लन्डनजस्तो बहुसांस्कृतिक सहरमा संसारका विभिन्न देश, भाषा, धर्म र संस्कृतिका मानिसहरू एउटै ठाउँमा बसेर आफ्नो जीवन अघि बढाइरहेका छन्। यही विविधताबीच मैले एउटा सानो तर निकै अर्थपूर्ण कुरा बारम्बार अनुभव गरेको छु—यहाँको सभ्यता धेरैपटक ‘प्लिज’, ‘थ्यांक्यू’, ‘सरी’ र ‘एक्सक्यूज मी’ जस्ता सामान्य शब्दबाट सुरु हुन्छ।

सुरुका दिनमा यी शब्दहरू मलाई केवल औपचारिकता जस्ता लाग्थे। तर समय बित्दै जाँदा बुझ्दै गएँ—यी केवल शब्द होइनन्, अर्को व्यक्तिको सम्मान गर्ने संस्कार हुन्।

बसमा कसैलाई बाटो दिँदा ‘एक्सक्यूज मी’, कुनै सेवा लिँदा ‘प्लिज’, सहयोग पाएपछि ‘थ्यांक्यू’, र आफ्नो कारणले कसैलाई असहज बनाउँदा ‘सरी’ भन्नु यहाँको दैनिक व्यवहारको हिस्सा हो।

उमेर, पद वा हैसियत जे भए पनि अरूको समय, व्यक्तिगत सीमा र अधिकारको सम्मान गर्ने अभ्यास समाजमा गहिरो रूपमा बसेको देखिन्छ।

नेपाल सम्झिँदा भने मेरो मनमा फरक खालको आत्मीयता आउँछ। हाम्रो समाजमा सम्बन्ध, नाता, पाहुना सत्कार, आत्मीय बोलचाल र दुःख–सुखमा साथ दिने परम्पराले मानिसलाई जोडेर राखेको छ। छिमेकीको घरमा सहजै पस्ने, चिया खान बोलाउने, पाहुनालाई आफ्नै परिवारको सदस्यझैँ व्यवहार गर्ने र समस्या पर्दा ‘के सहयोग गर्न सक्छु?’ भनेर अघि सर्ने हाम्रो संस्कारका सुन्दर पक्ष हुन्।

तर यही ठाउँमा एउटा रोचक प्रश्न उठ्छ—के हामीले नेपालको आत्मीयतामा बेलायतको शिष्टाचार थप्न सक्दैनौँ? ‘नमस्कार’ सँगै ‘कृपया’ भन्न, सहयोग पाएपछि ‘धन्यवाद’ भन्न, गल्ती हुँदा सहज रूपमा ‘माफ गर्नुहोस्’ भन्न र अरूको व्यक्तिगत सीमाको सम्मान गर्न हामीले किन सिक्न नहुने? त्यसैगरी, बेलायतमा बस्दा हामीले नेपाली समाजको आत्मीयता, परिवारप्रतिको जिम्मेवारी, पाहुना सत्कार र समुदायप्रतिको भावना पनि जोगाइराख्न सक्छौँ।

मेरो विचारमा सभ्यता कुनै एउटा देशको मात्र सम्पत्ति होइन। सभ्यता मानिसले मानिसलाई गर्ने व्यवहारमा देखिन्छ। सडकमा ट्राफिक नियम पालना गर्नु, सार्वजनिक ठाउँमा अरूलाई असहज नबनाउनु, लाइनमा आफ्नो पालो पर्खनु, वृद्ध वा असहाय व्यक्तिलाई सहयोग गर्नु, फरक विचार राख्ने व्यक्तिको सम्मान गर्नु—यी सबै सभ्य समाजका चिनारी हुन्।

लन्डनमा लामो समय बस्दा मैले अर्को महत्वपूर्ण कुरा पनि महसुस गरेको छु—बहुसांस्कृतिक समाजमा आफ्नो पहिचान जोगाउँदै अरूको संस्कृतिलाई सम्मान गर्न सक्नु नै वास्तविक सुन्दरता हो। नेपाली हुनुको अर्थ आफ्नो भाषा, संस्कृति, परम्परा र आत्मीयता बिर्सनु होइन; बरु आफूले बोकेको राम्रो संस्कारलाई नयाँ परिवेशका राम्रा अभ्याससँग जोड्दै अगाडि बढ्नु हो।

यही सोचबाट ‘ट्रान्जिट टक’ पनि जन्मिएको हो। हामीले अहिलेसम्म केही कार्यक्रममार्फत बेलायतमा लामो समयदेखि बस्दै आएका नेपालीहरूको जीवन, संघर्ष, सफलता, अनुभव र यात्राका कथाहरू प्रस्तुत गर्दै आएका छौँ। आप्रवासी जीवन केवल विदेश आएर कमाएको पैसा वा बनाएको घरको कथा मात्र होइन; यो सम्झना, संघर्ष, पहिचान, संस्कार र पुस्तान्तरणको पनि कथा हो।

‘ट्रान्जिट टक’ मार्फत हामी यिनै कथाहरूलाई सुन्ने, बुझ्ने र अभिलेख गर्ने प्रयास गरिरहेका छौँ। आजको पुस्ताले भोलि फर्केर हेर्दा बेलायतमा नेपालीहरूले कसरी जीवन बनाए, कस्ता चुनौती पार गरे र आफ्नो नेपालीपन कसरी जोगाए भन्ने कुरा थाहा पाउन सकोस् भन्ने हाम्रो उद्देश्य हो।

म आफैँ करिब १७ वर्षदेखि बेलायतमा बस्दै आएको नेपाली पत्रकारका रूपमा यी दुई समाजका राम्रा पक्षलाई नजिकबाट अनुभव गरिरहेको छु। बेलायतले मलाई समयको मूल्य, नियमको सम्मान, व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र शिष्ट व्यवहार सिकाएको छ। नेपालले मलाई सम्बन्धको मूल्य, आत्मीयता, संस्कार, परिवार र समुदायको महत्व सिकाएको छ।

त्यसैले आज मेरो निष्कर्ष सरल छ—हामीले एउटा संस्कृतिलाई अर्को संस्कृतिले विस्थापित गर्नुपर्दैन। बरु दुवैबाट सिक्न सक्छौँ। बेलायतको ‘प्लिज’, ‘थ्यांक्यू’, ‘सरी’ र ‘एक्सक्यूज मी’ लाई नेपालको आत्मीय ‘नमस्कार’, ‘आउनुस्’, ‘बस्नुस्’, ‘खानुस्’ र ‘के सहयोग गरौँ?’ सँग जोड्न सक्यौँ भने हाम्रो जीवन अझ सुन्दर बन्न सक्छ।

सभ्यता शब्दबाट सुरु हुन सक्छ, तर त्यसको वास्तविक अर्थ व्यवहारमा देखिन्छ। ‘थ्यांक्यू’ भन्नु राम्रो हो; तर धन्यवाद पाउन योग्य काम गर्नु अझ राम्रो हो। ‘सरी’ भन्नु सभ्यता हो; तर उही गल्ती दोहोरिन नदिनु जिम्मेवारी हो। ‘प्लिज’ भन्नु शिष्टाचार हो; तर अरूको अधिकार र सम्मान बुझ्नु मानवता हो।

सायद यही नै नेपाल र बेलायतबाट मैले सिकेको सबैभन्दा ठूलो पाठ हो—सभ्य समाज बनाउन ठूला भाषणभन्दा साना व्यवहार धेरै शक्तिशाली हुन्छन्। हामी जहाँ बसे पनि आफ्नो संस्कार बोकेर हिँड्छौँ। प्रश्न यति मात्र हो—हामी त्यो संस्कारमा अरूको राम्रो कुरा थप्दैछौँ कि छैनौँ?

लेखक: देवी गौतम

(बेलायतमा १७ वर्षदेखि बसोबास गर्दै आएका गौतम पत्रकार तथा ‘ट्रान्जिट टक’ पोडकास्टका प्रस्तोता हुन्)