हेलोविन: सेल्टिक लोकपरम्परादेखि विश्वव्यापी उत्सवसम्म

अक्टोबर महिनाको अन्त्य नजिकिँदै गर्दा विश्वका विभिन्न कुनामा हेलोविनको रौनक देखिन थालेको छ। बजारहरूमा फर्सीहरू सजाइएका छन्, घरहरूमा भूतप्रेत र डरलाग्दा आकृतिका सजावट राखिएका छन्, बालबालिकाहरू विभिन्न पात्रको भेषमा सजिन थालेका छन् भने मनोरञ्जनका विशेष कार्यक्रमहरू पनि आयोजना भइरहेका छन्। अक्टोबर ३१ मा मनाइने यो पर्व अहिले कुनै एउटा देश वा समुदायमा मात्र सीमित छैन, बरु विश्वव्यापी सांस्कृतिक उत्सवका रूपमा फैलिँदै गएको छ।

‘हेलोविन’ शब्द अंग्रेजीको ‘अल ह्यालोज इभ’ (All Hallows’ Eve) बाट आएको हो, जसको अर्थ नोभेम्बर १ मा मनाइने इसाई पर्व ‘अल सेन्ट्स डे’ अर्थात् सबै सन्तहरूको दिवसको अघिल्लो साँझ भन्ने हुन्छ। यसको ऐतिहासिक सम्बन्ध प्राचीन सेल्टिक समुदायको ‘साम्हेन’ (Samhain) पर्वसँग पनि जोडिन्छ। अहिलेको आयरल्यान्ड र स्कटल्यान्डलगायत आसपासका क्षेत्रमा बसोबास गर्ने सेल्टिक समुदायले बाली भित्र्याउने समयको समाप्ति र जाडोयामको आगमनलाई विशेष महत्त्व दिन्थे। त्यस अवसरमा आगो बाल्ने, सामूहिक रूपमा भेला हुने र विभिन्न परम्परागत अनुष्ठान गर्ने चलन थियो। उनीहरूका केही विश्वासअनुसार यस समयमा जीवित मानिस र मृत आत्माबीचको सीमा पातलो हुने गर्थ्यो। यस्ता लोकविश्वास र धार्मिक परम्पराले आधुनिक हेलोविनको स्वरूप निर्माण गर्न भूमिका खेले।

पछि इसाई धार्मिक परम्परासँग यसको सम्बन्ध स्थापित भयो। समयक्रममा आयरल्यान्ड र स्कटल्यान्डबाट उत्तर अमेरिका बसाइँ सरेका मानिसहरूले आफ्ना परम्परा पनि सँगै लगे। विशेषगरी संयुक्त राज्य अमेरिकामा पुगेपछि हेलोविनले आधुनिक स्वरूप ग्रहण गर्‍यो। फर्सी कुँदेर बत्ती बाल्ने, विभिन्न भेषभूषामा सजिने र बालबालिकाले घरघरमा पुगेर मिठाई र पैसा माग्ने चलन लोकप्रिय हुँदै गयो। यसरी प्राचीन लोकपरम्परा, धार्मिक इतिहास र आधुनिक संस्कृतिको सम्मिश्रणबाट आजको हेलोविन विकसित भएको हो।

हेलोविन मनाउने देशहरूको निश्चित आधिकारिक संख्या छैन। सामान्य अनुमानमा ३० भन्दा बढी देशमा कुनै न कुनै रूपमा यो पर्व मनाइन्छ भने यसको प्रभाव अझ धेरै देशमा फैलिएको छ। कतिपय देशमा यो व्यापक सामाजिक उत्सव हो भने कतिपयमा विद्यालय, सपिङ मल, होटल र मनोरञ्जन केन्द्रमा आयोजना हुने विशेष कार्यक्रमका रूपमा सीमित छ।

संयुक्त राज्य अमेरिका र क्यानडामा हेलोविन विशेष लोकप्रिय छ। त्यहाँ बालबालिकाहरू भूत, बोक्सी, सुपरहिरो वा अन्य काल्पनिक पात्रको भेषमा सजिएर ‘ट्रिक अर ट्रिट’ भन्दै घरघरमा मिठाई माग्न जान्छन्। घरहरूलाई फर्सी, कृत्रिम कङ्काल र डरलाग्दा आकृतिले सजाइन्छ भने वयस्कहरू भेषभूषासहितका पार्टी तथा मनोरञ्जनात्मक कार्यक्रममा सहभागी हुन्छन्। यसले परिवार र छिमेकीबीच सामाजिक सहभागिताको अवसर पनि सिर्जना गर्छ।

आयरल्यान्डमा हेलोविनको ऐतिहासिक जरो प्राचीन साम्हेन परम्परासँग जोडिएकाले यसको विशेष सांस्कृतिक महत्त्व छ। त्यहाँ पुराना लोककथा, मौसमी परम्परा र आधुनिक उत्सवको मिश्रण देख्न सकिन्छ। उत्तरी आयरल्यान्डको डेरीमा आयोजना हुने हेलोविन उत्सव पनि चर्चित छ।

युरोपका फ्रान्स, जर्मनी, स्पेन, इटाली, बेल्जियम र नेदरल्यान्ड्समा हेलोविनका कार्यक्रमहरू मुख्यतः सहरी मनोरञ्जन, भेषभूषा, विद्यालयका गतिविधि र व्यापारिक सजावटसँग जोडिएका छन्। यद्यपि, यी देशमा यसको लोकप्रियता फरकफरक छ र स्थानीय धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्पराले पनि आफ्नो स्थान कायम राखेका छन्।

एसियामा जापानको हेलोविन विशेषगरी भेषभूषा र लोकप्रिय मनोरञ्जन संस्कृतिसँग जोडिएको छ। टोकियोजस्ता ठूला सहरमा मानिसहरू एनिमे पात्र, काल्पनिक नायक र अन्य सिर्जनात्मक रूप धारण गरेर कार्यक्रममा सहभागी हुन्छन्। दक्षिण कोरियामा हेलोविनको प्रभाव क्याफे, रात्रिकालीन मनोरञ्जन र सहरी पार्टीहरूमा देखिन्छ। सिंगापुर र हङकङमा पनि सपिङ मल, पर्यटकीय स्थल तथा मनोरञ्जन केन्द्रले यस अवसरमा विशेष कार्यक्रम आयोजना गर्छन्।

फिलिपिन्समा हेलोविनका भेषभूषा र मनोरञ्जनात्मक गतिविधिसँगै मृत आफन्तको सम्झनामा मनाइने परम्पराको विशेष महत्त्व छ। नोभेम्बरको सुरुवातमा धेरै परिवार चिहानमा पुगेर फूल चढाउँछन्, मैनबत्ती बाल्छन् र दिवङ्गत आफन्तलाई सम्झन्छन्। यसले एउटै समयमा विभिन्न देशमा मनोरञ्जन र स्मृतिका फरक सांस्कृतिक परम्परा कसरी देखिन्छन् भन्ने बुझाउँछ।

अस्ट्रेलिया र न्युजिल्यान्डमा पनि हेलोविन लोकप्रिय हुँदै गएको छ। त्यहाँ बालबालिकाले घरघरमा पुगेर मिठाई माग्ने, घर सजाउने र भेषभूषासहितका कार्यक्रम गर्ने चलन छ। उत्तरी गोलार्धका देशहरूमा हेलोविन शरद ऋतुको अन्त्यतिर पर्ने भए पनि अस्ट्रेलिया र न्युजिल्यान्डमा भने यो वसन्त ऋतुमा पर्छ। यसले एउटै पर्व फरक भौगोलिक र मौसमी परिवेशमा कसरी मनाइन्छ भन्ने देखाउँछ।

ल्याटिन अमेरिकी देशहरूमा हेलोविनको चर्चा गर्दा मेक्सिकोको ‘दिया दे लोस मुएर्तोस’ (Día de los Muertos) अर्थात् मृतक दिवसलाई अलग रूपमा बुझ्न आवश्यक छ। यो पर्व मुख्यतः नोभेम्बर १ र २ मा मनाइन्छ। परिवारका सदस्यले दिवङ्गत आफन्तको सम्झनामा फूल, मैनबत्ती, तस्बिर र उनीहरूलाई मन पर्ने खानेकुरा राखेर ‘ओफ्रेन्दा’ नामक स्मृति आकृति बनाउँछन्। चिहानमा गएर फूल चढाउने र परिवारसँग भेला हुने यस परम्पराको उद्देश्य दिवङ्गत आफन्तलाई सम्मान गर्नु हो। मेक्सिकोमा हेलोविनका कार्यक्रम पनि हुन्छन्, तर मृतक दिवस आफ्नै ऐतिहासिक र सांस्कृतिक पहिचान भएको छुट्टै पर्व हो। ब्राजिललगायत अन्य ल्याटिन अमेरिकी देशमा पनि हेलोविनका मनोरञ्जनात्मक कार्यक्रम आयोजना गरिन्छन्।

हेलोविनको सबैभन्दा चिनिएको प्रतीक फर्सी हो। फर्सीको बाहिरी भागमा आँखा, नाक र मुखको आकृति कुँदेर भित्र बत्ती राखिन्छ, जसलाई ‘ज्याक–ओ–ल्यान्टर्न’ भनिन्छ। यसको परम्परागत सम्बन्ध आयरल्यान्ड र स्कटल्यान्डमा शलगमजस्ता कन्दमूल प्रयोग गरेर लालटिन बनाउने चलनसँग जोडिन्छ। उत्तर अमेरिकामा फर्सी सहजै उपलब्ध भएपछि यसको प्रयोग व्यापक भयो। त्यस्तै, ‘ट्रिक अर ट्रिट’ यसको अर्को चर्चित परम्परा हो, जसमा बालबालिकाहरू भेषभूषामा सजिएर छिमेकीका घरमा पुग्छन् र मिठाई माग्छन्। भेषभूषासहितका पार्टी, डरलाग्दा घर र भूतप्रेतसम्बन्धी चलचित्र पनि यस पर्वका लोकप्रिय आकर्षण हुन्।

हेलोविन विश्वव्यापी रूपमा फैलिनुका पछाडि बसाइँसराइ, सञ्चारमाध्यम र व्यापारको महत्त्वपूर्ण भूमिका छ। आयरल्यान्ड र स्कटल्यान्डबाट उत्तर अमेरिकामा भएको बसाइँसराइले यसका परम्परालाई नयाँ भूगोलमा पुर्‍यायो। त्यसपछि अमेरिकी चलचित्र, टेलिभिजन र लोकप्रिय संस्कृतिले हेलोविनका प्रतीकहरूलाई विश्वभर परिचित बनायो। अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार तथा मनोरञ्जन उद्योगले पनि यसलाई व्यावसायिक अवसरका रूपमा विकास गरे। सामाजिक सञ्जालले भेषभूषा, घरको सजावट र उत्सवका तस्बिर तथा भिडियो विश्वभर पुर्‍याएर यसको लोकप्रियता अझ बढाएको छ।

मानिसहरू उक्त दिन आफ्नो नियमित काम र विद्यालयमा व्यस्त हुन्छन् र साँझ वा फुर्सदको समयमा मात्र उत्सवमा सहभागी हुन्छन्। कतिपयले यसलाई सामान्य मनोरञ्जनका रूपमा लिन्छन् भने केहीले धार्मिक वा व्यक्तिगत कारणले मनाउँदैनन्। त्यसैले यसको अन्तर्राष्ट्रिय विस्तारलाई सबै समाजले समान रूपमा स्वीकार गरेको अवस्था मान्न मिल्दैन।

नेपालमा पनि पछिल्लो समय हेलोविनप्रति युवायुवतीको चासो बढेको देखिन्छ। हेलोविनबारे जान्नु भनेको आफ्नो संस्कृति बिर्सनु होइन। बरु अन्य समाजका इतिहास र परम्परा बुझ्दै आफ्नै मौलिक चाडपर्वको महत्त्वलाई अझ गहिरोसँग चिन्न सक्नु हो। विश्वका विभिन्न समाजले समयअनुसार आफ्ना परम्परालाई नयाँ स्वरूप दिँदै आएका छन्। केही पर्व धार्मिक र पारिवारिक महत्त्वका कारण टिकेका छन् भने केही मनोरञ्जन, सञ्चारमाध्यम र अन्तर्राष्ट्रिय प्रभावका कारण नयाँ ठाउँमा पुगेका छन्।

हेलोविनको इतिहासले परम्पराहरू समयसँगै परिवर्तन हुँदै नयाँ समाजमा प्रवेश गर्न सक्छन् र फरक अर्थ ग्रहण गर्न सक्छन् भन्ने देखाउँछ। प्राचीन सेल्टिक परम्परा, इसाई धार्मिक इतिहास, बसाइँसराइ, अमेरिकी लोकप्रिय संस्कृति र आधुनिक व्यापारको सम्मिश्रणले हेलोविनलाई विश्वव्यापी पहिचान दिलाएको हो। संसारका चाडपर्व र तिनका रीतिरिवाज फरक भए पनि मानिसलाई एक ठाउँमा भेला गराउने, विगतलाई सम्झने, परिवार र समुदायसँग जोड्ने तथा जीवनलाई उत्सवमय बनाउने भावना धेरै संस्कृतिमा समान छन्। यही साझा मानवीय भावनालाई बुझ्नु र विभिन्न परम्पराको विशिष्टतालाई सम्मान गर्नु नै विश्वका चाडपर्वको अध्ययन गर्नुको वास्तविक महत्त्व हो।