राष्ट्रिय शोक, गोर्खाली स्वाभिमान र वंशजको नागरिकताको निरन्तरता

​”संसारका सर्वोच्च शिखरहरूमा नेपालको झण्डा फहराउने वीरलाई जिउँदो छँदा गैर-नागरिकको बिल्ला भिराउने, अनि अस्ताएपछि मात्र ‘वीर सपूत’ भन्दै शोक सन्देश छाप्ने—यो कस्तो विडम्बना हो?”

अपूरणीय क्षति र विश्वव्यापी स्तब्धता

​विश्व कीर्तिमानी पर्वतारोही एवम् अदम्य साहसी नेपालीका शान निर्मल पुर्जा (निम्सदाई) को हालै पाकिस्तानको ‘ब्रोड पिक’ मा हिमपहिरोमा परी भएको दुःखद निधनले सिङ्गो विश्व पर्वतारोहण जगत्‌लाई मर्माहत बनाएको छ। ६ महिना ६ दिनमा संसारका १४ वटा आठ हजार मिटरभन्दा अग्ला हिमाल सफलतापूर्वक आरोहण गरेर विश्वलाई नै चकित पारेका निम्सदाईले आफ्नो अद्भूत आँट, अनुशासन र समर्पणमार्फत नेपाल र गोर्खालीको पहिचान संसारको कुना-कुनामा पुर्‍याए।

​उनको निधनपश्चात् नेपाल सरकार, राजनीतिक नेतृत्व र बुद्धिजीवी वर्गबाट शोक सन्देशको बाढी नै आयो। उनलाई “नेपालको वीर सपूत”, “राष्ट्रको गौरव” र “अमर नायक” भन्दै श्रद्धाञ्जली अर्पण गरियो। तर, यो औपचारिक आदर र सम्मानको तडकभडक पछाडि एउटा यस्तो तितो सत्य लुकेको छ, जसले हरेक देशभक्त नेपालीको छाती पोलिरहेको छ।

​राज्यको दोहोरो चरित्र र इतिहासको विडम्बना

​निर्मल पुर्जा एक भूतपूर्व ब्रिटिस गोर्खा सैनिक थिए। सन् १८१६ को सुगौली सन्धि र सन् १९४७ को त्रिपक्षीय (नेपाल-भारत-ब्रिटेन) सम्झौताको ऐतिहासिक पृष्ठभूमिमा टेकेर लाखौँ नेपाली युवा बेलायती र भारतीय सेनामा भर्ती हुन बाध्य भए। स्वदेशमा पर्याप्त रोजगारी र अवसर नहुँदा, राज्य स्वयंले गरेका अन्तर्राष्ट्रिय सन्धि-सम्झौताका कारण विदेशी सेनामा पसिना र रगत बगाउन पुगेका गोर्खालीहरूले सधैँ नेपालकै शिर उँचो बनाए।

​सेवाको प्रकृति र सेवानिवृत्तिपछि बेलायत सरकारले दिएको आवासीय अधिकार तथा नागरिकता लिनु उनीहरूको बाध्यात्मक परिस्थिति बन्यो। तर, नेपालको विद्यमान संवैधानिक र कानुनी व्यवस्थाले आफ्नै माटोमा जन्मेका र नेपालकै नाममा विश्वमा पहिचान बनाएका ती सपूतहरूको वंशजको नेपाली नागरिकता खोस्यो।

​निर्मल पुर्जा जीवित रहँदासम्म उनलाई कानुनी रूपमा ‘गैर-नेपाली’ बनाइयो। तर, उही व्यक्तिले हिमालको चुचुरोमा नेपालको झण्डा फहराउँदा र उही व्यक्तिको भौतिक शरीर अस्ताउँदा भने राज्यलाई उनी “नेपाली गौरव” नै चाहियो। यो दोहोरो मापदण्ड र ढोंगलाई निर्मल पुर्जाको योगदान र देशभक्त नेपालीहरूले कहिल्यै बिर्सने छैनन्।

​निष्कर्ष: अब ढिलाइ नगरियोस्

​निर्मल पुर्जाको साहसिक गाथा र बलिदान इतिहासको पानामा सधैँ अमर रहनेछ। तर, उनी जस्ता वीरहरूलाई अस्ताएपछि मात्र “राष्ट्रको गहना” भन्ने र जिउँदो छँदा नागरिकता खोसेर अङ्गीकृत वा विदेशी बनाउने राज्यको विभेदकारी नीतिको अन्त्य हुनैपर्छ।

​ब्रिटिस गोर्खाली र उनीहरूका सन्ततिमाथि भएको यो ऐतिहासिक अन्यायलाई सच्याउनु नै निर्मल पुर्जा लगायत सम्पूर्ण अमर गोर्खालीहरूप्रतिको सच्चा श्रद्धाञ्जली हुनेछ। “एक पटकको नेपाली, सधैँको नेपाली” भन्ने मूल मन्त्रलाई कागज र भाषणमा मात्र होइन, देशको संविधानमै वंशजको नागरिकताको निरन्तरता सुनिश्चित गरी लिपिबद्ध गर्न अब अलिकति पनि विलम्ब गरिनु हुँदैन ।

– सन्तोष थलङ