प्रकृतिमा धनी नेपाल-सम्भावना, चुनौती र भविष्यको बाटो

नेपाल प्राकृतिक सम्पदा, धार्मिक महत्व र जैविक विविधताको अद्वितीय संगम भएको देश हो। हिमाल, पहाड र तराईले बनेको यसको विविध भूगोलले नेपाललाई केवल सौन्दर्यको देश मात्र होइन, अपार सम्भावनाको भूमि पनि बनाएको छ। विश्वका १४ मध्ये ८ अग्ला हिमाल नेपालमै अवस्थित हुनु, छोटो दूरीमै फरक–फरक हावापानी अनुभव गर्न सकिनु, हिमनदी, झरना, ताल–तलैया, घना जंगल र दुर्लभ वन्यजन्तुको उपस्थिति—यी सबैले नेपाललाई प्राकृतिक रूपमा अत्यन्त धनी बनाउँछन्।

यस्ता स्रोतहरूको सही उपयोग गर्न सके पर्यटन क्षेत्र नेपालको अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड बन्न सक्छ। दिगो, व्यवस्थित र उच्च गुणस्तरको पर्यटन विकासमार्फत देशले दीर्घकालीन आर्थिक लाभ लिन सक्ने सम्भावना प्रबल छ।

प्राकृतिक स्रोतको सही व्यवस्थापन गर्न सके पर्यटन क्षेत्र नेपालको आर्थिक समृद्धिको प्रमुख आधार बन्न सक्छ।

धार्मिक हिसाबले पनि नेपाल विश्वकै महत्वपूर्ण गन्तव्य हो। हिन्दू धर्मावलम्बीका लागि पशुपतिनाथ, मुक्तिनाथ, जनकपुरस्थित जानकी मन्दिर जस्ता तीर्थस्थल छन् भने बौद्ध धर्मावलम्बीका लागि लुम्बिनी, स्वयम्भूनाथ र बौद्धनाथ विश्वप्रसिद्ध छन्। गौतम बुद्धको जन्मभूमि भएको नाताले नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा धार्मिक पर्यटनको विशाल सम्भावना बोकेको छ। उचित पूर्वाधार विकास, प्रभावकारी व्यवस्थापन र अन्तर्राष्ट्रिय प्रचार–प्रसारमार्फत यस क्षेत्रलाई स्थायी आम्दानीको स्रोत बनाउन सकिन्छ।

नेपाल जलस्रोतका दृष्टिले पनि धनी राष्ट्र हो। हिमाल र पहाडबाट बग्ने नदीहरूले जलविद्युत उत्पादनका लागि ठूलो सम्भावना प्रदान गर्छन्। उत्पादन लागतलाई प्रतिस्पर्धी बनाउँदै, प्रसारण पूर्वाधार विस्तार र क्षेत्रीय ऊर्जा बजारसँग जोड्न सकियो भने देशभित्र औद्योगिक विकाससँगै ऊर्जा निर्यातबाट महत्वपूर्ण आम्दानी हासिल गर्न सकिन्छ।

तर, यति धेरै सम्भावना हुँदाहुँदै पनि नेपालको विकास अपेक्षाअनुसार अघि बढ्न सकेको छैन। यसको प्रमुख कारण आर्थिक संरचनाको सीमितता हो। सरकारी बजेटको ठूलो हिस्सा साधारण खर्चमा खर्च हुने हुँदा विकासका लागि आवश्यक पुँजीगत लगानी सीमित रहन्छ। करिब ६०–७० प्रतिशत बजेट प्रशासन, तलब, सामाजिक सुरक्षा र ऋणको ब्याजमा खर्च हुने गरेको छ भने मात्र २०–२५ प्रतिशत विकास आयोजनामा खर्च हुने गरेको अवस्था छ।

विकासका लागि आवश्यक लगानीभन्दा बढी खर्च प्रशासनमै सीमित हुँदा सम्भावना व्यवहारमा रूपान्तरण हुन सकेको छैन।

वैदेशिक लगानीको कमी पनि अर्को प्रमुख चुनौती हो। नीतिगत अनिश्चितता, कमजोर कार्यान्वयन र कहिलेकाहीँ देखिने अस्थिरताले लगानीकर्तामा विश्वासको अभाव सिर्जना गरेको छ। पछिल्ला केही आन्दोलनका क्रममा उद्योग तथा निजी सम्पत्तिमा भएका आक्रमणहरूले व्यावसायिक वातावरणप्रति नकारात्मक सन्देश दिएको देखिन्छ। यसले आन्तरिक तथा बाह्य दुवै लगानीकर्तामा असुरक्षा बढाएको छ।

यससँगै समाजमा पूँजीपति वर्गप्रति देखिने नकारात्मक धारणा—सफल व्यवसायीलाई सधैं शंकाको दृष्टिले हेर्ने प्रवृत्ति—ले पनि उद्यमशीलताको वातावरण कमजोर बनाएको छ। जब लगानी गर्ने वर्ग नै असुरक्षित महसुस गर्छ, तब नयाँ उद्योग, रोजगारी र नवप्रवर्तनमा बाधा उत्पन्न हुन्छ।

पश्चिमी देशहरूको विकासमा विज्ञान, प्रविधि र उद्योगलाई प्राथमिकता दिने दीर्घकालीन नीतिले महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। निरन्तर उत्पादन वृद्धि, नयाँ बजार विस्तार र संस्थागत सुदृढीकरणमार्फत उनीहरू आर्थिक रूपमा सशक्त बनेका छन्। यसको विपरीत, नेपालमा नीतिको निरन्तरता र संस्थागत स्थायित्वको अभावले विकासको गति सुस्त बनाएको छ।

यद्यपि, नेपालको भविष्य निराशाजनक छैन। स्पष्ट नीति, लगानीमैत्री वातावरण, कानुनी सुरक्षा र पारदर्शी शासन सुनिश्चित गर्न सकियो भने आगामी पाँचदेखि दस वर्षभित्र उल्लेखनीय परिवर्तन सम्भव छ। पर्यटन, जलविद्युत, कृषि आधुनिकीकरण तथा साना–मध्यम उद्योगको विकासमार्फत रोजगारी सिर्जना र आयवृद्धि गर्न सकिन्छ।

स्थिरता, विश्वास र सहकार्यको वातावरण निर्माण गर्न सके नेपालले आफ्ना सम्भावनालाई समृद्धिमा रूपान्तरण गर्न सक्छ।

अन्ततः, नेपाल साधनविहीन देश होइन, सम्भावनाले भरिएको राष्ट्र हो। तर ती सम्भावनालाई वास्तविकतामा बदल्न राज्य, निजी क्षेत्र र समाजबीच विश्वास, सुरक्षा र सहकार्यको सन्तुलन आवश्यक छ। यही सन्तुलन कायम गर्न सके नेपालले आफ्नो प्राकृतिक र सांस्कृतिक सम्पदालाई समृद्धिको आधारमा रूपान्तरण गर्न सक्नेछ।

-लेखक रानाभाट नेपाल पत्रकार महासंघ यूकेका महासचिव हुन्।